අනාත්මය
anattā (පාලි) · anātman (සංස්කෘත)
බුදු දහමේ අනාත්ම ඉගැන්වීම කුමක්ද, එය උපනිෂද්වල ආත්ම සංකල්පයෙන් වෙනස් වන්නේ කෙසේද?
Rūpaṃ, bhikkhave, anattā.
මහණෙනි, රූපය අනාත්ම ය.
01
හැඳින්වීම
අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණයේ තුන්වැනි ලක්ෂණය වන අනාත්මය, බුදු දහම එකල ඉන්දියාවේ පැවති අනෙකුත් දර්ශනවලින් වෙන් කොට දක්වන ප්‍රධානතම ඉගැන්වීමයි.
එහි අර්ථය නිවැරදිව තේරුම් ගැනීමට නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කළ ආත්ම සංකල්පය කුමක්දැයි මුලින්ම හඳුනා ගත යුතු ය.
02
උපනිෂද්වල ආත්මය
උපනිෂද් චින්තනයට අනුව ආත්මය (ātman) යනු ශරීරය සහ මනස ඉක්මවා පවතින, නිත්‍ය සහ නොවෙනස් වන සැබෑ "මම" යි. එය විශ්වයේ අවසාන යථාර්ථය වන බ්‍රහ්මය සමඟ එකක් වේ.
ඡාන්දෝග්‍ය උපනිෂදයේ එන "තත් ත්වම් අසි" (tat tvam asi — එය ඔබ වේ) යන ප්‍රකාශය මෙම අදහස කෙටියෙන් දක්වයි. මෙම දැක්ම අනුව විමුක්තිය හෙවත් මෝක්ෂය යනු ආත්මය සහ බ්‍රහ්මය අතර එකමුතුකම අවබෝධ කර ගැනීමයි.
03
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විග්‍රහය
අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ පඤ්චස්කන්ධය (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) එකින් එක විමසා බලති. ඒ කිසිවක් අපගේ පාලනයට යටත් නොවන බැවින් ද, අනිත්‍ය සහ දුක් සහිත බැවින් ද, ඒවා අතර ස්ථිර ආත්මයක් සොයාගත නොහැකි බව පෙන්වා දෙති.
එසේ වුවද අනාත්මය, මරණින් සියල්ල අවසන් වේ යන උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද නොවේ. බුදු දහම ශාශ්වත වාදය සහ උච්ඡේද වාදය යන අන්ත දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අත්දැකීම යනු හේතු ප්‍රත්‍ය මත හටගෙන නිරුද්ධ වන ධර්ම ප්‍රවාහයක් වන අතර, ඒ තුළ වෙනම "හිමිකරුවෙක්" නොමැත.
04
සැසඳීම
| කරුණ | උපනිෂද් / වේදාන්ත | ථේරවාද බුදු දහම |
|---|---|---|
| ආත්මයේ ස්වභාවය | නිත්‍ය, නොවෙනස් වන, සැබෑ සාරයකි | ස්ථිර සාරයක් නැත; පඤ්චස්කන්ධ ප්‍රවාහයකි |
| විමුක්තිය | ආත්මය බ්‍රහ්මය සමඟ එක් බව අවබෝධ කිරීම (මෝක්ෂය) | ආත්ම දෘෂ්ටිය ඇතුළු සියලු කෙලෙස් නැසීම (නිර්වාණය) |
| පුනර්භවය | එකම ආත්මය එක් ශරීරයකින් තවත් ශරීරයකට යයි | ගමන් කරන ආත්මයක් නැත; කර්ම ශක්තිය හේතුවෙන් ප්‍රතිසන්ධිය සිදු වේ |
| ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය | ඡාන්දෝග්‍ය සහ බෘහදාරණ්‍යක උපනිෂද් | අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය, සංයුත්ත නිකාය |
05
මූලාශ්‍ර
- අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය, සංයුත්ත නිකාය 22.59
- ඡාන්දෝග්‍ය උපනිෂද් 6.8.7
- බෘහදාරණ්‍යක උපනිෂද් 4.4