සමාධිය
samādhi (පාලි) · samādhi (සංස්කෘත)
සූත්‍ර, අභිධර්ම සහ අටුවා ආශ්‍රිත සම්පූර්ණ විග්‍රහය: සෑම සිතකම ඇති ඒකග්ගතාවේ සිට නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා
Cittassa ekaggatā, ayaṃ samādhi.
සිතේ එකඟබව සමාධිය යි.
01
හැඳින්වීම සහ විෂය පථය
ථේරවාද සම්ප්‍රදායට අනුව සමාධිය එක් තනි අවස්ථාවක් නොව, සෑම සිතකම ඇති ඒකග්ගතාව (සිතේ එකඟබව) සිට ලෝකෝත්තර මාර්ග සමාධිය සහ නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා විහිදෙන ස්තරගත පරාසයකි. මෙම ලිපිය එම පරාසය සරලම මට්ටමේ සිට සංකීර්ණම මට්ටම දක්වා පිළිවෙළින් පෙළගස්වයි.
මූලාශ්‍ර ස්තර:
| ස්තරය | ග්‍රන්ථ | මෙහි භාවිතය |
|---|---|---|
| සූත්‍ර පිටකය | දීඝ, මජ්ඣිම, සංයුත්ත, අංගුත්තර, ඛුද්දක නිකාය (පටිසම්භිදාමග්ගය ද ඇතුළුව) | මූලික නිර්වචන, ධ්‍යාන සූත්‍ර, සමාධි වර්ගීකරණ |
| අභිධර්ම පිටකය | ධම්මසඞ්ගණී, විභඞ්ග (ඣාන විභඞ්ගය), පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ආදිය | චෛතසික විශ්ලේෂණය, ධ්‍යාන සිත් |
| අටුවා සහ පශ්චාත් කානොනික | විසුද්ධිමග්ගය (පරිච්ඡේද III–XI, XXIII), අට්ඨසාලිනී, සුමඞ්ගලවිලාසිනී, පපඤ්චසූදනී, මනෝරථපූරණී, පරමත්ථමඤ්ජූසා | ක්ෂණික/උපචාර/අර්පණා, කර්මස්ථාන 40, වර්ගීකරණ |
| අභිධර්ම සංග්‍රහ | අභිධම්මත්ථසඞ්ගහය | සිත් 89/121 තුළ සමාධිය |
විෂය පථය: ථේරවාද පාලි සම්ප්‍රදාය පමණි. මහායාන සූත්‍රවල එන ශූරඞ්ගම සමාධිය වැනි නම් කළ සමාධි (සිය ගණනක්) මෙහි විෂය පථයෙන් පිටතය. උපතිස්ස හිමිගේ විමුත්තිමග්ගයේ සමාධි වර්ගීකරණ මූලාශ්‍රයෙන් තහවුරු කිරීමට නොහැකි වූ නිසා මෙහි ඇතුළත් කර නැත.
ක්‍රමවේදය (ද්විත්ව තහවුරු කිරීම):
- පළමු වටය — එක් එක් ප්‍රකාශය SuttaCentral, Access to Insight, විසුද්ධිමග්ග පරිවර්තනය වැනි මූලාශ්‍රවලින් කෙලින්ම පරීක්ෂා කිරීම.
- දෙවන වටය — පළමු කෙටුම්පත නොදුටු ස්වාධීන සමාලෝචකයෙකු මගින් සියලු සූත්‍ර යොමු, ගණන් සහ වර්ගීකරණ නැවත මූලාශ්‍ර සමඟ ගැලපීම. ප්‍රතිඵල ලිපියේ අවසානයේ “මෙම ලිපිය පරීක්ෂා කළ ආකාරය” යටතේ ඇත.
02
සමාධිය යනු කුමක්ද — නිර්වචන
සූත්‍ර, අභිධර්ම, අටුවා යන තුනම සමාධිය හඳුන්වන්නේ සිතේ එකඟබව (චිත්තස්ස ඒකග්ගතා) ලෙසය; වෙනස ඇත්තේ විස්තර කරන කෝණයේ පමණි.
පද අර්ථය: සං + ආ + √ධා = "මනාව තැබීම". විසුද්ධිමාර්ගයට අනුව සමාධිය යනු සිත සහ චෛතසික එකම අරමුණක සමව (සමං) සහ මනාව (සම්මා) තැබීමයි (සමාධාන). ඒ බලයෙන් සිත විසිරී නොයයි, අවුල් නොවී රැඳේ (Vism III.3).
මූලාශ්‍ර තුනේ නිර්වචන:
| මූලාශ්‍රය | නිර්වචනය | සටහන |
|---|---|---|
| චූළවේදල්ල සූත්‍රය (MN 44) — ධම්මදින්නා තෙරණිය | "චිත්තස්ස ඒකග්ගතා අයං සමාධි"; සතර සතිපට්ඨානය සමාධි නිමිති; සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන සමාධි පරිෂ්කාර; ඒවා වැඩීම සමාධි භාවනාව | සූත්‍රයේ ඇති සරලම, මූලිකම නිර්වචනය |
| ධම්මසඞ්ගණී (ධ.ස. §11, චිත්තුප්පාද කණ්ඩය) | සිතේ ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති, අවිසාහාර, අවික්ඛේප, අවිසාහටමානසතා, සමථ, සමාධින්ද්‍රිය, සමාධිබල, සම්මාසමාධි | එකම ධර්මය නම් 10ක් යටතේ විස්තර කිරීම |
| විසුද්ධිමාර්ගය III.2 | "කුසලචිත්තේකග්ගතා සමාධි" | කුසල ඒකග්ගතාවට සීමා කර ඇත; සාමාන්‍ය ඒකග්ගතාව සෑම සිතකම ඇත |
ලක්ෂණ චතුෂ්කය (Vism III.4):
| අංගය | පාලි | අර්ථය |
|---|---|---|
| ලක්ෂණය | අවික්ඛේප | නොවිසිරීම |
| රසය (කෘත්‍යය) | වික්ඛේපවිද්ධංසන | විසිරීම නැති කිරීම |
| පච්චුපට්ඨානය (එළඹ සිටීම) | අවිකම්පන | නොසැලීම |
| පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) | සුඛ | සැපය — "සුඛිනෝ චිත්තං සමාධියති" (DN 2) |
වැදගත් වෙනස: විසුද්ධිමාර්ගය "සමාධිය" ලෙස මෙහි ගන්නේ කුසල ඒකග්ගතාව පමණි. අකුසල සිතකද ඒකග්ගතාව ඇති නමුත් (උදා: ද්වේෂයෙන් එකඟ වූ සිත) එය "මිථ්‍යා සමාධිය" ලෙස වෙනම සලකයි (14 වන කොටස).
03
ධර්ම පද්ධතිය තුළ සමාධියේ ස්ථානය
සමාධිය බෝධිපාක්ෂික ධර්ම කාණ්ඩ පහක සෘජුවම දිස්වන අතර, සෑම තැනකම එහි හරය චිත්ත ඒකග්ගතාවයි.
ත්‍රිශික්ෂාව: සීල → සමාධි (අධිචිත්ත ශික්ෂාව) → ප්‍රඥා. විසුද්ධිමාර්ගය සමාධිය "චිත්තය" යන මාතෘකාව යටතේ — "චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං" — විස්තර කරයි (Vism III.1).
| ධර්ම කාණ්ඩය | සමාධිය පෙනෙන ආකාරය | සූත්‍ර නිර්වචනය |
|---|---|---|
| ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය | සම්මා සමාධි (8 වන අංගය); සමාධි ස්කන්ධයට සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි අයත් වේ (MN 44) | සම්මා සමාධි = ධ්‍යාන හතර (DN 22, SN 45.8) |
| ආර්ය සම්මා සමාධි (සඋපනිස) | අනෙක් මාර්ගාංග හතෙන් පිරිවරන ලද ඒකග්ගතාව (MN 117) | — |
| ඉන්ද්‍රිය පහ | සමාධින්ද්‍රිය | "වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා" (නිවන අරමුණු කර / අතහැරීම අරමුණු කර) ලබන ඒකග්ගතාව = ධ්‍යාන හතර (SN 48.10) |
| බල පහ | සමාධිබල | ඉන්ද්‍රියම, ප්‍රතිපක්ෂයෙන් නොසැලෙන තත්ත්වයේ |
| සප්ත බොජ්ඣඞ්ග | සමාධි සම්බොජ්ඣඞ්ග (6 වන) | පස්සද්ධිය → සමාධිය → උපේක්ෂාව (MN 118) |
| සතර ඉද්ධිපාද | ඡන්ද සමාධි, වීරිය සමාධි, චිත්ත සමාධි, වීමංසා සමාධි + ප්‍රධාන සංස්කාර | SN 51.13; විභඞ්ග 216–219 |
ඉන්ද්‍රිය සමබර කිරීම (Vism IV.45–49): ශ්‍රද්ධාව ප්‍රඥාව සමඟත්, වීර්යය සමාධිය සමඟත් සමබර විය යුතුය. වීර්යය අඩු වූ විට සමාධිය අලසකමට (කොසජ්ජ) වැටේ; සමාධිය අඩු වූ විට වීර්යය උද්ධච්චයට වැටේ. සතිය සෑම තැනකම අවශ්‍ය (සබ්බත්ථික).
04
සමාධියට පෙර සහ පසු හේතු දාමය
සූත්‍ර දෙකක්ම සමාධිය තැබුවේ සීලයෙන් සහ සතුටින් පෝෂණය වන, ප්‍රඥාවට මඟ පෑදීමෙන් අවසන් වන මාර්ගයක මැද අවස්ථාවක් ලෙසය.
සුඛය සමාධියට ආසන්න හේතුවයි; සමාධිය යථාභූත ඥානයට හේතුවයි
කිමත්ථිය / චේතනාකරණීය සූත්‍ර (AN 10.1–2) අනුව හේතු දාමය
- සීලයකුසල සීල
- අවිප්පටිසාරනොපසුතැවීම
- පාමොජ්ජප්‍රමෝදය
- පීතිප්‍රීතිය
- පස්සද්ධිසන්සුන්බව
- සුඛසැපය (පදට්ඨානය)
- සමාධිසිතේ එකඟබව
- යථාභූතඤාණදස්සනඇති සැටි දැකීම
- නිබ්බිදා, විරාගකලකිරීම, නොඇල්ම
- විමුත්තිමිදීම
- විමුත්තිඤාණදස්සනමිදුණු බව දැනීම
- SN 12.23 (උපනිස සූත්‍රය): මෙහි මුල් කොටස දුක්ඛ → සද්ධා → පාමොජ්ජ ලෙස යේ; අවසානය ආසවක්ඛය ඥානයයි.
- විසුද්ධිමාර්ගය (III.4) සමාධියේ පදට්ඨානය “සුඛ” යැයි කියන්නේ මෙම පිළිවෙළ අනුවය.
මෙහි වැදගත්ම අලුත් කරුණ: සමාධිය බලහත්කාරයෙන් ඇති කරන දෙයක් නොව සැපයේ ස්වභාවික ප්‍රතිඵලයක් ලෙස විස්තර කිරීමයි — “සැප විඳින්නාගේ සිත එකඟ වේයි යන්න ධර්මතාවයකි” (AN 10.2). AN 10.1–2 හි නිබ්බිදා-විරාග එක් පියවරකි; AN 11.1–2 හි ඒවා වෙන් පියවර දෙකකි.
05
සමාධි මට්ටම් තුන — ක්ෂණික, උපචාර, අර්පණා
අටුවා සම්ප්‍රදාය සමාධියේ ගැඹුර මට්ටම් තුනකට බෙදයි; සූත්‍ර පිටකයේ මෙම නම් තුන එකට නොඑයි, එය අටුවාචාර්යයන්ගේ ක්‍රමවත් කිරීමකි.
| මට්ටම | පාලි | ස්වභාවය | ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|---|
| 0. පරිකර්ම සමාධිය | පරිකම්ම සමාධි | ආරම්භක පුහුණුවේදී ලැබෙන දුර්වල එකඟබව; පරිකර්ම නිමිත්ත සහ උග්ගහ නිමිත්ත සමඟ | අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ IX |
| 1. ක්ෂණික සමාධිය | ඛණිකසමාධි / ඛණිකචිත්තේකග්ගතා | නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන නාම-රූප අරමුණු මත ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය ඇතිවන එකඟබව; විපස්සනායානිකයාගේ චිත්ත විශුද්ධිය | Vism IV.99 (ඛණික-උපචාර-අප්පනා ත්‍රිකය), VIII.232; Vism-mhṭ 9–10, 278 |
| 2. උපචාර සමාධිය | උපචාරසමාධි | අර්පණාවට ආසන්න (ගම් දොර වැනි) කාමාවචර එකඟබව; නීවරණ යටපත් වී ඇත, ධ්‍යානාංග තවම ශක්තිමත් නැත | Vism III.6, IV.32–33 |
| 3. අර්පණා සමාධිය | අප්පනාසමාධි | ධ්‍යානය; ධ්‍යානාංග ශක්තිමත්ව සිත අරමුණෙහි ගිලී පවතී | Vism III.6, IV.74–78 |
උපචාරය සහ අර්පණාව අතර වෙනස (Vism IV.33): උපචාරයේදී ධ්‍යානාංග ශක්තිමත් නැති නිසා, නැගිටවූ කුඩා දරුවෙකු නැවත නැවත වැටෙන්නාක් මෙන් සිත වරින් වර භවාංගයට වැටේ. අර්පණාවේදී ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු දවසම සිටගෙන සිටින්නාක් මෙන් සිත නොවැටී පවතී.
නිමිති තුන (Vism IV.30–31 — උග්ගහ, පටිභාග; පරිකර්ම නිමිත්ත නාමය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ IX):
- පරිකර්ම නිමිත්ත — ආරම්භයේ ගන්නා අරමුණ (උදා: පඨවි කසිණ මණ්ඩලය).
- උග්ගහ නිමිත්ත — ඇස් වසා ගත් විට ද මනසින් පෙනෙන එම අරමුණේ ප්‍රතිරූපය.
- පටිභාග නිමිත්ත — උග්ගහ නිමිත්තට වඩා සිය දහස් ගුණයෙන් පිරිසිදු, දෝෂ රහිත ප්‍රතිරූපය; එය පහළ වූ මොහොතේ සිට නීවරණ යටපත් වී උපචාර සමාධිය ලැබේ.
අර්පණා ජවන වීථිය (Vism IV.74–77): මනෝද්වාරාවජ්ජන → පරිකම්ම → උපචාර → අනුලෝම → ගෝත්‍රභූ → අප්පනා. තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවන්තයාට පරිකම්ම නොමැතිව ජවන තුනකින් පසු සිව්වැන්නේ අර්පණාව ඇතිවේ; අනෙකාට පස්වැන්නේ.
අර්පණා කෞශල්‍ය දහය (Vism IV.42–66): වස්තු විශදකිරීම; ඉන්ද්‍රිය සමබර කිරීම; නිමිත්තෙහි දක්ෂතාව; සිත නැංවිය යුතු විට නැංවීම; සිත තද කළ යුතු විට තද කිරීම; සිත සතුටු කළ යුතු විට සතුටු කිරීම; සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලිය යුතු විට බැලීම; අසමාහිත පුද්ගලයන් මගහැරීම; සමාහිත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම; ඒ සඳහා අධිෂ්ඨාන කිරීම.
06
කර්මස්ථාන 40 සහ ලඟා විය හැකි සමාධි මට්ටම
විසුද්ධිමාර්ගය සමථ කර්මස්ථාන 40 ලැයිස්තුගත කර, එක් එක් අරමුණ උපචාරයට පමණක්ද, කුමන ධ්‍යානය දක්වාද රැගෙන යන්නේ යැයි නිශ්චය කරයි (Vism III.104–120).
කර්මස්ථාන 40න් ධ්‍යාන හතරම ලබා දෙන්නේ 11ක් පමණි
එක් එක් කාණ්ඩයට ලඟා විය හැකි ඉහළම සමාධි මට්ටම · චතුෂ්ක ධ්‍යාන ගණනය
- පඤ්චක ගණනයේ: මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා ධ්‍යාන 4ක්; උපේක්ඛා පස්වන ධ්‍යානය; කසිණ සහ ආනාපාන ධ්‍යාන 5ම.
- “පමණි” ලෙස සලකුණු කළ පේළි = එම මට්ටම පමණි (පෙර මට්ටම් වෙනත් අරමුණකින් ලැබිය යුතුය).
අරමුණ වඩාත් සංකීර්ණ (ගුණ සිහි කිරීම වැනි) වන තරමට උපචාරයෙන් ඔබ්බට යාම අපහසුය; අරමුණ සරල සහ ස්ථාවර (කසිණ, හුස්ම) වන තරමට ධ්‍යාන සියල්ල ලැබේ.
කර්මස්ථාන 40 නාම ලේඛනය:
| කාණ්ඩය | ගණන | අන්තර්ගතය |
|---|---|---|
| කසිණ | 10 | පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, නීල, පීත, ලෝහිත, ඕදාත, ආලෝක, පරිච්ඡින්නාකාස |
| අසුභ | 10 | උද්ධුමාතක, විනීලක, විපුබ්බක, විච්ඡිද්දක, වික්ඛායිතක, වික්ඛිත්තක, හතවික්ඛිත්තක, ලෝහිතක, පුළවක, අට්ඨික |
| අනුස්සති | 10 | බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ, සීල, චාග, දේවතා, මරණ, කායගතාසති, ආනාපානසති, උපසම |
| බ්‍රහ්මවිහාර | 4 | මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා |
| අරූප | 4 | ආකාසානඤ්චායතන, විඤ්ඤාණඤ්චායතන, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන |
| සඤ්ඤා | 1 | ආහාරේ පටිකූල සඤ්ඤා |
| වවත්ථාන | 1 | චතුධාතුවවත්ථාන |
චරිත අනුව සුදුසු කර්මස්ථාන (Vism III.121): රාග චරිතයට අසුභ 10 සහ කායගතාසති; ද්වේෂ චරිතයට බ්‍රහ්මවිහාර 4 සහ වර්ණ කසිණ 4; මෝහ සහ විතර්ක චරිතයට ආනාපානසති; ශ්‍රද්ධා චරිතයට පළමු අනුස්සති 6; බුද්ධි චරිතයට මරණසති, උපසමානුස්සති, ආහාරේ පටිකූල සඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථාන; ඉතිරි කසිණ සහ අරූප සියලු චරිතයට.
07
රූපාවචර ධ්‍යාන — සූත්‍ර චතුෂ්කය සහ අභිධර්ම පඤ්චකය
සූත්‍ර පිටකය ධ්‍යාන හතරක් දක්වයි; අභිධර්මය (ධම්මසඞ්ගණී) හතරේ ක්‍රමය සහ පහේ ක්‍රමය දෙකම දක්වයි. පහේ ක්‍රමයේදී සූත්‍රයේ දෙවන ධ්‍යානය දෙකට කැඩේ — විතක්කය පමණක් ඉක්මවූ මට්ටම සහ විතක්ක-විචාර දෙකම ඉක්මවූ මට්ටම (Vism III.25).
ධ්‍යානාංග වගුව (✓ = ඇත):
| ධ්‍යානය (4 ක්‍රමය / 5 ක්‍රමය) | විතක්ක | විචාර | පීති | සුඛ | උපේක්ඛා | ඒකග්ගතා | අංග ගණන |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 / 1 | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | 5 | |
| — / 2 | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | 4 | ||
| 2 / 3 | ✓ | ✓ | ✓ | 3 | |||
| 3 / 4 | ✓ | ✓ | 2 | ||||
| 4 / 5 | ✓ | ✓ | 2 |
සූත්‍ර විස්තරය (DN 2, MN 39, DN 22):
| ධ්‍යානය | පහ කළ දෙය | නව ලක්ෂණ | උපමාව (DN 2) |
|---|---|---|---|
| පළමු | කාම සහ අකුසල (නීවරණ) | විවේකජ පීති-සුඛ, විතක්ක-විචාර සහිත | නාන කුඩු ගුලිය — තෙත පිරී නොවැගිරෙයි |
| දෙවන | විතක්ක-විචාර | අජ්ඣත්ත සම්පසාදන, චේතසෝ ඒකෝදිභාව, සමාධිජ පීති-සුඛ | ඇතුළතින් දිය උල්පත් සහිත විලක් |
| තෙවන | පීතිය | උපේක්ඛක, සතිමත්, සම්පජාන, කායික සුඛය | ජලයේම වැවී ජලයෙන් පෙඟුණු නෙළුම් |
| සිව්වන | සුඛ සහ දුක්ඛ (සොම්නස්-දොම්නස් කලින්ම) | අදුක්ඛමසුඛ, උපේක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි | හිස සිට පාදය දක්වා සුදු රෙදි ගැසූ පුද්ගලයා |
ධ්‍යානාංග සහ නීවරණ විරුද්ධතාව (Vism IV.86 — "පේටකය" ලෙස උපුටයි; පවතින පෙටකෝපදේස ග්‍රන්ථයේ මෙය හමු නොවන බව ඤාණමෝලි හිමි සටහන් කරයි):
| ධ්‍යානාංගය | යටපත් කරන නීවරණය |
|---|---|
| ඒකග්ගතා (සමාධි) | කාමච්ඡන්ද |
| පීති | ව්‍යාපාද |
| විතක්ක | ථීනමිද්ධ |
| සුඛ | උද්ධච්චකුක්කුච්ච |
| විචාර | විචිකිච්ඡා |
වසී පහ (Vism IV.131–132): ආවජ්ජන වසී (ධ්‍යානාංග කැමති විට ආවර්ජනය), සමාපජ්ජන වසී (කැමති විට සමවැදීම), අධිට්ඨාන වසී (කැමති කාලයක් රැඳී සිටීම), වුට්ඨාන වසී (කැමති විට නැගිටීම), පච්චවෙක්ඛණ වසී (ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව). ඊළඟ ධ්‍යානයට යාමට පෙර පෙර ධ්‍යානයේ වසී පහ ලැබිය යුතුය.
ධ්‍යානයේ ඵල: මෙලොව සුවසේ වාසය (දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර — AN 4.41); පරලොව රූප බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපත (පළමු ධ්‍යානය → බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත, මහාබ්‍රහ්ම ආදී වශයෙන්).
08
අරූප සමාපත්ති සහ ඒ ආශ්‍රිත ලැයිස්තු
අරූප සමාපත්ති හතර ධ්‍යානාංග අතින් සිව්වන (පහේ ක්‍රමයේ පස්වන) ධ්‍යානයට සමානය — උපේක්ඛා සහ ඒකග්ගතා පමණි. වෙනස ඇත්තේ අරමුණ ඉක්මවීමෙනි (ආරම්මණාතික්කම), රූප ධ්‍යානවල මෙන් අංග ඉක්මවීමෙන් (අඞ්ගාතික්කම) නොවේ (Vism III.112, X).
| අරූප සමාපත්තිය | අරමුණ | ඉක්මවූ දෙය |
|---|---|---|
| ආකාසානඤ්චායතනය | කසිණය ඉවත් කළ විට ඉතිරිවන අනන්ත අවකාශය | රූප සංඥා, පටිඝ සංඥා, නානත්ත සංඥා |
| විඤ්ඤාණඤ්චායතනය | ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය (අනන්ත විඤ්ඤාණය) | අනන්ත අවකාශය |
| ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය | ප්‍රථම අරූප විඤ්ඤාණයේ නැතිබව ("නත්ථි කිඤ්චි") | අනන්ත විඤ්ඤාණය |
| නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය | ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විඤ්ඤාණය | ආකිඤ්චඤ්ඤ (සංඥාව ඉතා සියුම් නිසා "ඇතැයිද නැතැයිද කිව නොහැක") |
ලැයිස්තු ආශ්‍රිත සමාධි පරාසය:
| ලැයිස්තුව | ගණන | අන්තර්ගතය | මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|---|
| අට සමාපත්ති | 8 | රූප ධ්‍යාන 4 + අරූප 4 | අටුවා (Vism XI.124, XXIII) |
| නව අනුපුබ්බ විහාර | 9 | ධ්‍යාන 4 + අරූප 4 + සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධය | AN 9.32–33, DN 33 |
| අෂ්ට විමොක්ෂ | 8 | (1) රූපී රූපානි පස්සති; (2) අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති; (3) සුභන්තේව අධිමුත්තෝ; (4–7) අරූප හතර; (8) සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධය | DN 15, DN 16, MN 77 |
| අෂ්ට අභිභායතන | 8 | කසිණ අරමුණු ඉක්මවා යන (අභිභවන) ධ්‍යාන මට්ටම් — සීමිත/අප්‍රමාණ, සුවර්ණ/දුර්වර්ණ, නීල/පීත/ලෝහිත/ඕදාත | DN 16, MN 77, AN 8.65 |
| දස කසිණායතන | 10 | පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, නීල, පීත, ලෝහිත, ඕදාත, ආකාස, විඤ්ඤාණ | MN 77, AN 10.25 |
සැලකිය යුතු වෙනසක්: සූත්‍රවල දසවන කසිණය විඤ්ඤාණ කසිණයයි; විසුද්ධිමාර්ගයේ එය වෙනුවට ආලෝක කසිණය සහ පරිච්ඡින්නාකාස (සීමිත අවකාශ) කසිණය යොදා ඇත (Vism V). සූත්‍ර ලැයිස්තුවේ අවකාශ සහ විඤ්ඤාණ කසිණ අරූප සමාපත්තිවලට ගැලපෙන බැවින් මෙසේ වෙනස් වූ බව පැහැදිලි කරන්නේ ඤාණමෝලි හිමිගේ අ.ස.යි (M II 14, D III 268, නෙත්ති 89, Vism-mhṭ ඇසුරින්).
09
සූත්‍ර පිටකයේ සමාධි වර්ගීකරණ
සූත්‍ර පිටකය සමාධිය එක් ක්‍රමයකට නොව, අරමුණ (purpose), ධ්‍යානාංග, අරමුණ (object) සහ ඵලය අනුව විවිධ ලෙස වර්ගීකරණය කරයි. පහත වගුව ඒවා ගණන අනුව සරලම සිට පෙළගස්වයි.
| ගණන | වර්ගීකරණය | අංග | මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|---|
| 1 | සමාධි නිර්වචනය | චිත්තස්ස ඒකග්ගතා | MN 44 |
| 2 | සම්මා / මිච්ඡා සමාධි | අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ කොටස වූ හා නොවූ | MN 117, SN 45.1, AN 10.103 |
| 3 (අ) | විතක්ක-විචාර අනුව | සවිතක්ක සවිචාර; අවිතක්ක විචාරමත්ත; අවිතක්ක අවිචාර | DN 33, MN 128, SN 43.3, AN 8.63 |
| 3 (ආ) | විමුක්ති ද්වාර අනුව | සුඤ්ඤත සමාධි; අනිමිත්ත සමාධි; අප්පණිහිත සමාධි — "අසංඛතගාමී මාර්ගය" | DN 33, SN 43.4, MN 44 (සමාපත්තියෙන් නැගිටින්නාට ස්පර්ශ තුන) |
| 4 | සමාධි භාවනා හතර (ඵලය අනුව) | (1) දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරය — ධ්‍යාන 4; (2) ඤාණදස්සන ලාභය — ආලෝක සඤ්ඤාව; (3) සති-සම්පජඤ්ඤය — වේදනා, සඤ්ඤා, විතක්ක ඉපදීම-පැවැත්ම-නැතිවීම දැනීම; (4) ආසවක්ඛය — පඤ්චුපාදානස්කන්ධයේ උදයව්‍යය | AN 4.41, DN 33 |
| 4 | ඉද්ධිපාද සමාධි | ඡන්ද, වීරිය, චිත්ත, වීමංසා සමාධි | SN 51.13 |
| 4 | ධ්‍යාන හතර | සම්මා සමාධියේ නිර්වචනය | DN 22, SN 45.8 |
| 5 | පඤ්චංගික සම්මා සමාධි | පීතිඵරණතා, සුඛඵරණතා, චේතෝඵරණතා, ආලෝකඵරණතා, පච්චවෙක්ඛණ නිමිත්ත | DN 34; පටිසම්භිදාමග්ගය I; ධ්‍යාන 4 + ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ නිමිත්ත උපමා සහිතව AN 5.28 |
| 5 | පඤ්චඤාණික සම්මා සමාධි | (1) මෙලොවද මතුද සැප; (2) ආර්ය, නිරාමිස; (3) අසත්පුරුෂයන් නොවඩන; (4) ශාන්ත, ප්‍රණීත, සංස්කාරයෙන් නොරැකෙන; (5) සිහියෙන් සමවැදී සිහියෙන් නැගිටීම — යන ඥාන පහ | AN 5.27, DN 34 |
| 7 | සමාධි පරික්ඛාර හත | සම්මා දිට්ඨි සිට සම්මා සති දක්වා | MN 117, DN 33, AN 7.45 |
| 8 | සමාධිය අට ආකාරයෙන් වැඩීම | මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා, සතිපට්ඨාන 4 — එක එකක් සවිතක්ක සවිචාර ආදී ලෙසත්, සප්පීතික, නිප්පීතික, සාත සහගත, උපේක්ඛා සහගත ලෙසත් | AN 8.63 |
| 9 | අනුපුබ්බ විහාර | ධ්‍යාන 4 + අරූප 4 + නිරෝධය | AN 9.32–33 |
විශේෂ නම් කළ සමාධි (සූත්‍රවල):
- ආනාපානසති සමාධිය — "සන්ත, ප්‍රණීත, අසේචනක" සමාධියක් ලෙස ප්‍රශංසිත (SN 54.9; ක්‍රමය MN 118).
- අනිමිත්ත චේතෝසමාධිය — සියලු නිමිති මෙනෙහි නොකිරීමෙන් (SN 40.9, SN 41.7, MN 121, SN 22.80).
- අප්පමාණ චේතෝවිමුත්තිය — බ්‍රහ්මවිහාර හතර (MN 43, MN 99).
- ආනෙඤ්ජ සමාධිය — නොසැලෙන සමාධිය; අටුවාවට අනුව සිව්වන ධ්‍යානය සහ අරූප (MN 106, උදාන 3.3).
- පඨවි ආදී සංඥා ඉක්මවූ සමාධිය — පඨවි ආදී කිසිවක් ගැන සංඥා නැතිව ද සංඥී වන සමාධිය; "මෙය ශාන්තයි — සියලු සංස්කාර සංසිඳීම ... නිර්වාණය" යන සංඥාවෙන් (AN 10.6, AN 10.7, AN 11.7, AN 11.9; ඇස, රූප ආදිය මෙනෙහි නොකිරීමේ සමාන්තරය AN 11.8).
- ආනන්තරික සමාධිය — "සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු" — වහාම ඵල දෙන මාර්ග සමාධිය (රතන සූත්‍රය, Sn 2.1).
- චේතෝසමාධිය — පූර්වේනිවාසය දැකීමට හැකි ගැඹුරු සමාධිය; මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇතිවීමේ මූලයක් ලෙසද දැක්වේ (DN 1).
දෙවන තහවුරු කිරීමෙන් එකතු කළ සූත්‍ර අයිතම:
- අඤ්ඤාඵල සමාධිය — නැඹුරු නොවූ, බලහත්කාරයෙන් නොරඳවන, මිදීමෙන් ස්ථිර වූ, සතුටින් නොසැලෙන සමාධිය අර්හත්ඵලය යැයි දැක්වේ; ඉන්ද්‍රිය අරමුණු නොවිඳින නමුත් සංඥී වන අරූප මට්ටම් ද එහිම ඇත (AN 9.37).
- චේතෝවිමුක්ති හතර — අප්පමාණා, ආකිඤ්චඤ්ඤා, සුඤ්ඤතා, අනිමිත්තා (SN 41.7, MN 43).
- සුඤ්ඤතා විහාරය — පියවරෙන් පියවර සංඥා හිස් කරමින් යන වාසය (MN 121–122).
- අධිචිත්තයේ නිමිති තුන — සමාධි නිමිත්ත, පග්ගහ නිමිත්ත, උපේක්ඛා නිමිත්ත වරින් වර මෙනෙහි කිරීම (AN 3.102).
- විමුත්තායතන පහ — පස්වැන්න "සමාධි නිමිත්තය මනාව ගැනීම" (DN 33).
- සමාධි කෞශල්‍ය — සමාධියෙහි, සමාපත්තියෙහි, ඨිතියෙහි, වුට්ඨානයෙහි ආදී දක්ෂතා යුගල (ඣාන සංයුත්තය, SN 34).
- සාසව සහ ලෝකෝත්තර සම්මා සමාධිය — සම්මා දිට්ඨි ආදිය ලෞකික (පින් පක්ෂයේ) සහ ආර්ය ලෝකෝත්තර ලෙස දෙයාකාර වේ; ආර්ය සම්මා සමාධිය "සඋපනිස, සපරික්ඛාර" (MN 117).
- "වජිරූපම" යනු සමාධි වර්ගයක් නොව සිතට දුන් උපමාවකි (AN 3.25).
පටිසම්භිදාමග්ගයේ සමාධි 55
පටිසම්භිදාමග්ගයේ ඤාණකථාව (සමාධිභාවනාමය ඤාණය) සමාධිය එකේ සිට දහය දක්වා වර්ග කර සමාධි 55ක් දක්වයි; ඉන්පසු "සමාධි" පදයේ අර්ථ 25ක් (සමාධිට්ඨ) විග්‍රහ කරයි.
| ගණන | සමාධි |
|---|---|
| 1 | චිත්තස්ස ඒකග්ගතා |
| 2 | ලෝකිය, ලෝකුත්තර |
| 3 | සවිතක්ක සවිචාර, අවිතක්ක විචාරමත්ත, අවිතක්ක අවිචාර |
| 4 | හානභාගිය, ඨිතිභාගිය, විසේසභාගිය, නිබ්බේධභාගිය |
| 5 | පීතිඵරණතා, සුඛඵරණතා, චේතෝඵරණතා, ආලෝකඵරණතා, පච්චවෙක්ඛණ නිමිත්ත |
| 6 | අනුස්සති හය ඇසුරින් ලැබෙන ඒකග්ගතාව |
| 7 | සමාධි කුසලතා, සමාපත්ති-, ඨිති-, වුට්ඨාන-, කල්ලතා-, ගෝචර-, අභිනීහාර-කුසලතා |
| 8 | කසිණ අට ඇසුරින් |
| 9 | රූපාවචර හීන/මජ්ඣිම/පණීත, අරූපාවචර හීන/මජ්ඣිම/පණීත, සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත |
| 10 | අසුභ දහය ඇසුරින් |
1 + 2 + … + 10 = 55. ආනාපානකථාවේ ද "සමාධිවශයෙන් ඥාන 24ක්" සහ ආනාපාන සමාධියේ උපක්ලේශ 18ක් දැක්වේ; නිරෝධ ඥානයට පූර්වාංග ලෙස "සමාධිචරියා නවය" (අනුපුබ්බ සමාපත්ති නවය) ද එහි ඇත.
10
අභිධර්මයේ සමාධිය
අභිධර්මයට අනුව සමාධියේ "බීජය" වන ඒකග්ගතා චෛතසිකය සෑම සිතකම (89/121) ඇත; නමුත් එය ධ්‍යානාංගයක්, ඉන්ද්‍රියයක්, බලයක් හෝ මාර්ගාංගයක් බවට පත්වන්නේ ඇතැම් සිත්වල පමණි.
ඒකග්ගතාවේ ශ්‍රේණි (අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ II, VII ඇසුරින්):
| ශ්‍රේණිය | ඇති සිත් | නොමැති සිත් |
|---|---|---|
| සබ්බචිත්තසාධාරණ චෛතසිකය | සියලු සිත් 89 (121) | — |
| ධ්‍යානාංගය (ඣාන පච්චය) | ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ හැර ඉතිරි සිත් | ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ 10 |
| සමාධි බලය | වීර්ය සහිත සිත් | වීර්ය රහිත සිත් 16 (අවීරිය); විචිකිච්ඡා සහගත සිතේ ද බල භාවයට නොපැමිණේ |
| සමාධින්ද්‍රිය | සිත් 72 | අවීරිය සිත් 16 + විචිකිච්ඡා සහගත සිත 1 |
| මාර්ගාංගය (සම්මා/මිච්ඡා සමාධි) | සහේතුක සිත් (විචිකිච්ඡා සිත හැර) | අහේතුක සිත් 18 + විචිකිච්ඡා සිත |
මූල සඞ්ගහ පාඨය: "පඤ්චවිඤ්ඤාණේසු ඣානඞ්ගානි, අවිරියේසු බලානි, අහේතුකේසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තේ ඒකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති." (අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ VII, නාරද සංස්කරණය). සමාධින්ද්‍රිය සිත් 72 සහ ධ්‍යාන සිත් 67 යන ගණන් මෙම නීතියෙන් ගණනය කළ ඒවා මිස ග්‍රන්ථයේ එලෙසම සඳහන් ඒවා නොවේ
ධ්‍යාන සිත් ගණන:
| භූමිය | කුසල | විපාක | ක්‍රියා | එකතුව |
|---|---|---|---|---|
| රූපාවචර (පඤ්චක නය) | 5 | 5 | 5 | 15 |
| අරූපාවචර | 4 | 4 | 4 | 12 |
| ලෝකෝත්තර (සංක්ෂිප්ත) | 4 මාර්ග | 4 ඵල | — | 8 |
| ලෝකෝත්තර (ධ්‍යාන 5න් ගුණ කළ විට) | 20 | 20 | — | 40 |
මහග්ගත සිත් 27 + ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන සිත් 40 = ධ්‍යාන සිත් 67 (සිත් 121 ගණනයේ දී).
ධම්මසඞ්ගණීයේ ක්‍රමය: පළමු රූපාවචර කුසල සිත පඨවි කසිණය ඇසුරින් විස්තර කර, පසුව ප්‍රතිපදා හතර (දුක්ඛා-දන්ධාභිඤ්ඤා ආදී) සහ අරමුණු හතර (පරිත්ත-පරිත්තාරම්මණ ආදී) එකිනෙක ගුණ කර 16 ආකාර නයක් ලෙසද, ඉන්පසු කසිණ, අභිභායතන, විමොක්ෂ, බ්‍රහ්මවිහාර, අසුභ ආදී අරමුණු අනුවද නැවත නැවත විස්තර කරයි. විසුද්ධිමාර්ගයේ චතුෂ්ක 1 සහ 2 ලැබෙන්නේ මෙතැනිනි.
පට්ඨානයේ: ඒකග්ගතාව ඣාන පච්චය (ධ්‍යානාංග 7: විතක්ක, විචාර, පීති, ඒකග්ගතා, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස, උපේක්ඛා) සහ මග්ග පච්චය (මාර්ගාංග 12, මිච්ඡා සමාධිය ඇතුළුව) යටතේ ප්‍රත්‍යයක් වේ. එනම් අකුසල සිතකද ඒකග්ගතාව ධ්‍යානාංගයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි — එය මිථ්‍යා සමාධියයි.
විභඞ්ගය සහ කථාවත්ථුව: විභඞ්ගයේ ඣාන විභඞ්ගය (12 වන පරිච්ඡේදය) ධ්‍යාන සූත්‍රන්ත සහ අභිධර්ම ක්‍රම දෙකෙන්ම විග්‍රහ කරයි; ඉද්ධිපාද විභඞ්ගය (විභ. 216–219) අධිපති සමාධි හතර නිර්වචනය කරයි; හානභාගිය ආදිය ඥාන විභඞ්ගයේ (විභ. 330) දැක්වේ. කථාවත්ථුව ධ්‍යාන ගණනය සහ ධ්‍යාන අතර "ඣානන්තරික" තත්ත්වයක් පිළිබඳ අන්‍ය නිකායික මත විවාද කර ථේරවාද ස්ථාවරය දක්වයි.
11
විසුද්ධිමාර්ගයේ සමාධි වර්ගීකරණය — ආකාර 16
විසුද්ධිමාර්ගයේ සමාධි නිද්දේසය (III.5–25) සමාධිය එකවිධ 1, ද්විවිධ 4, ත්‍රිවිධ 4, චතුර්විධ 6, පඤ්චවිධ 1 ලෙස වර්ගීකරණ 16ක් යටතේ දක්වයි (Vism III).
| # | වර්ගය | කොටස් | අර්ථ විවරණය (Vism) |
|---|---|---|---|
| 1 | එකවිධ | අවික්ඛේප ලක්ෂණය | සියලු සමාධි නොවිසිරීම නම් එක් ලක්ෂණයෙන් එකකි |
| 2 | ද්විවිධ | උපචාර / අප්පනා | අනුස්සති 6, මරණසති, උපසමානුස්සති, ආහාරේ පටිකූල සඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථාන + අර්පණාවට පෙර ඒකග්ගතාව = උපචාරය; පරිකර්මයට අනතුරුව = අර්පණාව |
| 3 | ද්විවිධ | ලෝකිය / ලෝකුත්තර | භූමි තුනේ කුසල ඒකග්ගතාව / ආර්ය මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ඒකග්ගතාව |
| 4 | ද්විවිධ | සප්පීතික / නිප්පීතික | චතුෂ්කයේ ධ්‍යාන 2, පඤ්චකයේ ධ්‍යාන 3 පීති සහිත; ඉතිරි ධ්‍යාන දෙක පීති රහිත |
| 5 | ද්විවිධ | සුඛසහගත / උපේක්ඛාසහගත | චතුෂ්කයේ 3, පඤ්චකයේ 4 සුඛ සහිත; අවසාන ධ්‍යානය උපේක්ඛා සහිත |
| 6 | ත්‍රිවිධ | හීන / මජ්ඣිම / පණීත | දැන් ලැබූ = හීන; මනාව නොවැඩූ = මජ්ඣිම; මනාව වැඩූ, වසී ලත් = පණීත |
| 7 | ත්‍රිවිධ | සවිතක්ක සවිචාර / අවිතක්ක විචාරමත්ත / අවිතක්ක අවිචාර | පළමු ධ්‍යානය උපචාරය සමඟ / පඤ්චකයේ දෙවන / ඉතිරි ධ්‍යාන |
| 8 | ත්‍රිවිධ | පීතිසහගත / සුඛසහගත / උපේක්ඛාසහගත | ධ්‍යාන පිළිවෙළ අනුව |
| 9 | ත්‍රිවිධ | පරිත්ත / මහග්ගත / අප්පමාණ | උපචාර භූමියේ / රූප-අරූප කුසලයේ / ආර්ය මාර්ගයේ |
| 10 | චතුර්විධ | ප්‍රතිපදා × අභිඤ්ඤා | දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා; දුක්ඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා; සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා; සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා |
| 11 | චතුර්විධ | සමාධිය × අරමුණ | පරිත්ත-පරිත්තාරම්මණ; පරිත්ත-අප්පමාණාරම්මණ; අප්පමාණ-පරිත්තාරම්මණ; අප්පමාණ-අප්පමාණාරම්මණ |
| 12 | චතුර්විධ | චතුජ්ඣානාංග | අංග 5, 3, 2, 2 |
| 13 | චතුර්විධ | හානභාගිය / ඨිතිභාගිය / විසේසභාගිය / නිබ්බේධභාගිය | කාම සංඥා නැගීම / ඒ මට්ටමේ සතිය රැඳීම / ඉහළ මට්ටම් ලැබීම / නිර්වේදය සහිත සංඥා (විභඞ්ග 330) |
| 14 | චතුර්විධ | කාමාවචර / රූපාවචර / අරූපාවචර / අපරියාපන්න | සියලු උපචාර ඒකග්ගතාව / රූප / අරූප / මාර්ග |
| 15 | චතුර්විධ | අධිපති අනුව | ඡන්ද, වීරිය, චිත්ත, වීමංසා සමාධි (විභඞ්ග 216–219) |
| 16 | පඤ්චවිධ | පඤ්ච ජ්ඣානාංග | පඤ්චක නයේ ධ්‍යාන පහ |
ප්‍රතිපදා (10 වන) විස්තරය: පළමු මෙනෙහි කිරීමේ සිට උපචාරය දක්වා = ප්‍රතිපදාව; උපචාරයේ සිට අර්පණාව දක්වා ප්‍රඥාව = අභිඤ්ඤාව. තෘෂ්ණාව බලවත් නම් ප්‍රතිපදාව දුෂ්කර; අවිද්‍යාව බලවත් නම් අභිඤ්ඤාව මන්දගාමී (Vism III.15–19).
සංකිලේස සහ වෝදාන (Vism III.26): සමාධියේ කෙලෙස = හානභාගිය ධර්මය; පිරිසිදුව = විසේසභාගිය ධර්මය (විභඞ්ග 343).
සමාධි භාවනාවේ ආනිසංස පහ (Vism XI.120–124): දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරය; විපස්සනාවට පාදකවීම; අභිඥා ලාභය; විශිෂ්ට භවයක උපත; නිරෝධ සමාපත්තිය.
12
ලෝකෝත්තර සමාධිය
ලෝකෝත්තර සමාධිය යනු නිවන අරමුණු කරන ආර්ය මාර්ග-ඵල සිත් සමඟ උපදින ඒකග්ගතාවයි; විසුද්ධිමාර්ගය එහි වැඩීම ප්‍රඥා භාවනාව තුළම අන්තර්ගත යැයි කියයි (Vism III.27).
| ලෝකෝත්තර සමාධි ස්වරූපය | විස්තරය | මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|
| මාර්ග සමාධිය | සතර මාර්ග සිත් සමඟ පවතින සම්මා සමාධි; එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණි | Vism XXII; ධම්මසඞ්ගණී ලෝකෝත්තර කුසල |
| ආනන්තරික සමාධිය | මාර්ගය නොපමාව ඵලය දෙන නිසා "ආනන්තරික" — වෙනත් කිසිදු සමාධියක් මෙයට සම නැත | Sn 2.1 (රතන සූත්‍රය) |
| ලෝකෝත්තර ධ්‍යාන | මාර්ග සිත පළමු සිට පස්වන ධ්‍යානය දක්වා ඕනෑම මට්ටමක ඇතිවිය හැක; ධ්‍යාන මට්ටම තීරණය කරන්නේ පාදක ධ්‍යානය, සම්මසිත ධ්‍යානය හෝ පුද්ගල අධ්‍යාශය අනුව (තෙරවාදීන් තිදෙනෙකුගේ මත) | Vism XXI.111–116 |
| සුඤ්ඤත / අනිමිත්ත / අප්පණිහිත | විමුක්ති ද්වාර තුන: අනිච්චානුපස්සනාවෙන් අනිමිත්ත, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් අප්පණිහිත, අනත්තානුපස්සනාවෙන් සුඤ්ඤත විමොක්ෂය ලැබේ | SN 43.4, DN 33; Vism XXI.70–73 (Paṭis II 58 උපුටා); සුමඞ්ගලවිලාසිනී. අභිධර්මය මාර්ගය සුඤ්ඤත සහ අප්පණිහිත ලෙස පමණක් නම් කරයි, අනිමිත්ත ලෙස නොවේ (Vism XXI.72–73) |
| ඵල සමාපත්තිය | ආර්යයන් තමන් ලද ඵල සිත නැවත නැවත සමවැදී, නිවන අරමුණු කර කැමති කාලයක් වාසය කිරීම; එක් එක් ආර්යයා තම ඵලයට පමණක් සමවදියි | Vism XXIII.3–15 |
| නිරෝධ සමාපත්තිය (සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධය) | සිත සහ චෛතසික තාවකාලිකව නිරුද්ධ වීම; අට සමාපත්ති ලාභී අනාගාමී සහ රහතුන්ට පමණි; පඤ්චවෝකාර (කාම, රූප) භවයේ පමණි; දින 7ක් දක්වා; සමථ-විපස්සනා බල දෙකෙන් | MN 43, MN 44; Vism XXIII.16–52 |
නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිටින විට (MN 44): පළමුව චිත්ත සංස්කාරය, දෙවනුව කාය සංස්කාරය, තෙවනුව වචී සංස්කාරය නැවත ඇතිවේ; ස්පර්ශ තුන — සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත — ලැබේ.
සටහන: නිරෝධ සමාපත්තිය සිතක් නොමැති තත්ත්වයක් නිසා දැඩි අර්ථයෙන් "සමාධියක්" (ඒකග්ගතා චෛතසිකය) නොවේ; එය සමාධි පරම්පරාවේ අවසන් අත්හැරීම ලෙස ගැනේ.
13
සමාධිය සහ විපස්සනාව
අටුවාවට අනුව ලෝකෝත්තරයට යාමට ලෞකික සමාධියක් අනිවාර්යයි — සමථයානිකයාට උපචාර හෝ අර්පණා සමාධිය, විපස්සනායානිකයාට ක්ෂණික සමාධිය (Vism-mhṭ 9–10; Vism IV.99).
| මාර්ගය | චිත්ත විශුද්ධිය ලෙස ගන්නා සමාධිය | ක්‍රමය | මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|---|
| සමථයානික | උපචාර හෝ අර්පණා (ධ්‍යාන) | ධ්‍යානයෙන් නැගිට ධ්‍යානාංග නාම-රූප ලෙස විමසා ත්‍රිලක්ෂණය දැකීම | Vism XVIII.3–4 |
| විපස්සනායානික (සුක්ඛවිපස්සක) | ක්ෂණික සමාධිය | කෙලින්ම ධාතු, නාම-රූප මෙනෙහි කිරීම | Vism XVIII.5 (සුද්ධවිපස්සනායානික); "සුක්ඛවිපස්සක" පදය XXI.112; Vism-mhṭ 9–10 |
යුගනද්ධ සූත්‍රය (AN 4.170) — ආනන්ද තෙරුන් දැක්වූ ක්‍රම හතර:
- සමථය පෙරටු කරගෙන විපස්සනාව වැඩීම.
- විපස්සනාව පෙරටු කරගෙන සමථය වැඩීම.
- සමථ-විපස්සනා යුගලක් ලෙස එකට වැඩීම.
- ධර්ම උද්ධච්චය (විපස්සනා උපක්ලේශ) මැඩ, සිත අභ්‍යන්තරයේ එකඟ කිරීම.
AN 4.94: චේතෝසමථය ලැබූ, අධිපඤ්ඤා ධම්මවිපස්සනාව නොලැබූ කෙනෙකු එය ලැබූ කෙනෙකුගෙන් විමසිය යුතු බව; අවසානය දෙකම ලැබීමයි.
අභිඥා: සිව්වන (පඤ්චක නයේ පස්වන) ධ්‍යානය පාදක කරගෙන ලෞකික අභිඥා පහ — ඉද්ධිවිධ, දිබ්බසෝත, චේතෝපරියඤාණ, පුබ්බේනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු — ලැබේ; හයවැන්න ආසවක්ඛය ඥානය ලෝකෝත්තරය (DN 2, AN 5.28, Vism XII–XIII). විසුද්ධිමාර්ගය සෘද්ධි ලාභය විපස්සනාවට බාධාවක් (පලිබෝධයක්) ලෙස දක්වයි, සමාධියට නොවේ (Vism III.56).
14
මිථ්‍යා සමාධිය, උපක්ලේශ සහ අනතුරු
සමාධිය එකඟබව පමණක් නිසා එයම විමුක්තිය නොවේ; වැරදි දෘෂ්ටියෙන්, ඇලීමෙන් හෝ උපක්ලේශවලින් එය මාර්ගයෙන් පිට යා හැක.
| අනතුර | විස්තරය | මූලාශ්‍රය |
|---|---|---|
| මිච්ඡා සමාධි | මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සිට මිථ්‍යා සතිය දක්වා අංග හතෙන් යුත් ඒකග්ගතාව; අකුසල සිත්වල ඒකග්ගතාව | MN 117, SN 45.1; ධම්මසඞ්ගණී (අකුසල) |
| ධ්‍යාන ආස්වාදය | පෘථග්ජනයා ධ්‍යානය රස විඳ ඇලී බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපිද, ආයුෂ අවසානයේ නිරය, තිරිසන්, ප්‍රේත ලොවද යා හැක | AN 4.123 |
| සමාධියෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි | චේතෝසමාධියෙන් පෙර ජාති දැක ශාශ්වතවාදය ආදී දෘෂ්ටි ගැනීම | DN 1 (බ්‍රහ්මජාල) |
| හානභාගියතාව | ධ්‍යානය ලැබූ පසු කාම සංඥා නැගීමෙන් පිරිහීම | විභඞ්ග 330; Vism III.22 |
| ධ්‍යාන උපක්ලේශ 11 | විචිකිච්ඡා, අමනසිකාර, ථීනමිද්ධ, ඡම්භිතත්ත (බිය), උප්පිල (උද්දාමය), දුට්ඨුල්ල (කාය අලසකම), අච්චාරද්ධවීරිය, අතිලීනවීරිය, අභිජප්පා (ආශාව), නානත්තසඤ්ඤා, අතිනිජ්ඣායිතත්ත (රූප අධික ලෙස මෙනෙහි කිරීම) | MN 128 |
| විපස්සනා උපක්ලේශ 10 | ඕභාස, ඤාණ, පීති, පස්සද්ධි, සුඛ, අධිමොක්ඛ, පග්ගහ, උපට්ඨාන, උපේක්ඛා, නිකන්ති — මේවා මාර්ගය යැයි වරදවා ගැනීම | Vism XX.105–130; AN 4.170 (ධම්මුද්ධච්ච) |
| ඉන්ද්‍රිය අසමතාව | සමාධිය අධික වී වීර්ය අඩු වූ විට කුසීතකමට, වීර්ය අධික වී සමාධිය අඩු වූ විට උද්ධච්චයට වැටීම | Vism IV.47 |
15
සරලම සිට සංකීර්ණම දක්වා සමස්ත සිතියම
සියලු වර්ගීකරණ එකතු කළ විට, සමාධිය මට්ටම් දොළොසක ප්‍රගතියකි: සෑම සිතකම ඇති ඒකග්ගතාවෙන් ඇරඹී, ලෝකිය මාර්ග දෙකකින් ලෝකෝත්තර මාර්ග සමාධියට එක්වී, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් අවසන් වේ.
සමාධිය: සෑම සිතකම ඇති ඒකග්ගතාවේ සිට නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා
වම: සමථයානික මාර්ගය · දකුණ: විපස්සනායානික මාර්ගය — දෙකම ලෝකෝත්තර මාර්ග සමාධියට එක්වේ
ලෞකික
- ඒකග්ගතා චෛතසිකයසියලු සිත් 89 තුළ (සබ්බචිත්තසාධාරණ)
- කුසල ඒකග්ගතාව = සමාධියVism III.2 · MN 44
- මිථ්‍යා සමාධියඅකුසල ඒකග්ගතාව (MN 117)
සමථයානය
- පරිකර්ම සමාධියපරිකම්ම, උග්ගහ නිමිත්ත
- උපචාර සමාධියපටිභාග නිමිත්ත; නීවරණ යටපත්
- අර්පණා: රූප ධ්‍යාන 4 (5)ධ්‍යානාංග 5 → 2
- ලෝකිය අභිඥා 5සිව්වන ධ්‍යානය පාදක
- අරූප සමාපත්ති 4අරමුණ ඉක්මවීම
විපස්සනායානය
- ක්ෂණික සමාධියවිපස්සනායානිකයා
ලෝකෝත්තර
- ලෝකෝත්තර මාර්ග සමාධියආනන්තරික; සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත
- ඵල සමාපත්තියසියලු ආර්යයන්ට, තම ඵලයට
- නිරෝධ සමාපත්තියඅනාගාමී, රහතුන්ට පමණි
මට්ටම් පිළිවෙළ සහ එක් එකක් විස්තර කරන කොටස:
| # | මට්ටම | භූමිය | කොටස |
|---|---|---|---|
| 1 | ඒකග්ගතා චෛතසිකය | සියලු සිත් | 2, 10 |
| 2 | සම්මා / මිච්ඡා සමාධි | කුසල / අකුසල | 2, 14 |
| 3 | පරිකර්ම සමාධිය | කාමාවචර | 5 |
| 4 | ක්ෂණික සමාධිය | කාමාවචර | 5, 13 |
| 5 | උපචාර සමාධිය | කාමාවචර | 5, 6 |
| 6 | රූප ධ්‍යාන 4 / 5 | රූපාවචර | 7 |
| 7 | අරූප සමාපත්ති 4 | අරූපාවචර | 8 |
| 8 | ලෝකිය අභිඥා 5 | රූපාවචර (සිව්වන ධ්‍යාන පාදක) | 13 |
| 9 | මාර්ග සමාධිය (ආනන්තරික) | ලෝකෝත්තර | 12 |
| 10 | ඵල සමාපත්තිය | ලෝකෝත්තර | 12 |
| 11 | නිරෝධ සමාපත්තිය | සිත් නැති තත්ත්වය | 12 |
මෙම ලිපිය පරීක්ෂා කළ ආකාරය
ප්‍රකාශ 30ක් ස්වාධීනව නැවත පරීක්ෂා කළ විට 24ක් නිවැරදි විය (දෙකක සුළු සටහන් සහිතව); 6ක යොමු හෝ විස්තර නිවැරදි කර ඇති අතර, අතහැරුණු අයිතම 15කට වැඩි ප්‍රමාණයක් එකතු කළෙමු.
ක්‍රමය: පළමු වටයේ කෙටුම්පත නොදුටු වෙනම සමාලෝචකයෙක් SuttaCentral පාලි මූල පාඨ, ඤාණමෝලි හිමිගේ විසුද්ධිමාර්ග පරිවර්තනය (BPS) සහ නාරද හිමිගේ අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ සංස්කරණය සමඟ එක් එක් ප්‍රකාශය ගැලපීය.
| ප්‍රතිඵලය | ගණන |
|---|---|
| සම්පූර්ණයෙන් තහවුරු විය | 24 |
| අර්ධ වශයෙන් නිවැරදි — නිවැරදි කළා | 5 |
| වැරදි — නිවැරදි කළා | 1 |
කළ නිවැරදි කිරීම්:
| කොටස | මුල් ප්‍රකාශය | නිවැරදි කළ ආකාරය |
|---|---|---|
| 9 | පඤ්චංගික සහ පඤ්චඤාණික සම්මා සමාධි DN 33 හි ඇත | වැරදි — ඒ දෙකම DN 34 හි (සහ පටිසම්භිදාමග්ගයේ) පමණි |
| 9 | "පඨවි ආදී සංඥා නැතිව සංඥී" සමාධිය AN 9.37, AN 11.7–10 | AN 10.6, 10.7, 11.7, 11.9; AN 9.37 වෙනම "අඤ්ඤාඵල" සමාධියක් |
| 4 | AN 10.1–2 = AN 11.1–2 | AN 11 හි නිබ්බිදා, විරාග වෙන් පියවර දෙකකි |
| 5 | නිමිති තුනම Vism IV.30–31 | IV.30–31 හි උග්ගහ සහ පටිභාග පමණි; පරිකර්ම නිමිත්ත සඞ්ගහ IX; ජවන 4/5 IV.75–77 |
| 7 | නීවරණ-ධ්‍යානාංග වගුව පෙටකෝපදේසයෙන් | Vism එය "පේටකය" ලෙස උපුටයි; පවතින ග්‍රන්ථයේ හමු නොවේ |
| 8 | කසිණ වෙනස්කමේ හේතුව Vism V.26–27 | හේතු පැහැදිලි කිරීම ඤාණමෝලි අ.ස.යි |
| 10 | සඞ්ගහ පාඨය ("ද්විපඤ්ච…") | නාරද සංස්කරණයේ පාඨය යොදා ඇත; 72 සහ 67 ගණනය කළ අගයන් බව සටහන් කළා |
| 12, 13 | XXI.112–116; සුක්ඛවිපස්සක XVIII | XXI.111–116; සුක්ඛවිපස්සක පදය XXI.112, XVIII.5 "සුද්ධවිපස්සනායානික"; අභිධර්මය මාර්ගයට අනිමිත්ත නාමය නොදෙයි |
එකතු කළ අතහැරුණු කොටස් (coverage): පටිසම්භිදාමග්ගයේ සමාධි 55, සමාධිට්ඨ 25, ආනාපාන ඥාන 24, සමාධිචරියා 9; Vism IV.99 ඛණික-උපචාර-අප්පනා ත්‍රිකය; Vism XI.120–124 ආනිසංස 5; අඤ්ඤාඵල සමාධිය (AN 9.37); චේතෝවිමුක්ති 4 (SN 41.7); සුඤ්ඤතා විහාරය (MN 121–122); අධිචිත්ත නිමිති 3 (AN 3.102); විමුත්තායතන (DN 33); ඣාන සංයුත්තයේ සමාධි කෞශල්‍ය; MN 117 සාසව/ලෝකෝත්තර සම්මා සමාධිය; ඣාන විභඞ්ගය, ඉද්ධිපාද විභඞ්ගය, කථාවත්ථු විවාද.
තවමත් සීමාවන්:
- විමුත්තිමග්ගය — එහි වර්ගීකරණ මූලාශ්‍රයෙන් තහවුරු කළ නොහැකි වූ නිසා ඇතුළත් නොකළා.
- පටිසම්භිදාමග්ගයේ ආනන්තරික සමාධි ඤාණය සහ විමොක්ඛකථාව — සමාලෝචකයා මතකයෙන් සඳහන් කළ නමුත් පාඨයෙන් තහවුරු නොකළා.
- මහායාන / වජ්‍රයාන සමාධි — විෂය පථයෙන් පිටත.
16
මූලාශ්‍ර
විවෘත කර පරීක්ෂා කළ ප්‍රාථමික පාඨ:
- විසුද්ධිමාර්ගය III — පාලි සහ ඤාණමෝලි පරිවර්තනය (tipitaka.theravada.su)
- The Path of Purification — ඤාණමෝලි හිමි, BPS (සම්පූර්ණ PDF)
- Abhidhammattha Saṅgaha — නාරද හිමි, A Manual of Abhidhamma
- SuttaCentral — පාලි මූල සහ පරිවර්තන (MN 44, MN 117, SN 43, SN 48.10, DN 33, DN 34, AN 5.27–28, ධම්මසඞ්ගණී, පටිසම්භිදාමග්ගය)
- AN 4.41 සමාධිභාවනා සූත්‍රය — Access to Insight
- AN 8.63 සංඛිත්ත සූත්‍රය — Access to Insight
- SN 12.23 උපනිස සූත්‍රය — භික්ඛු බෝධි
- AN 10.2 චේතනාකරණීය සූත්‍රය — භික්ඛු බෝධි
- SN 51.13 ඡන්ද සූත්‍රය — dhammatalks.org
- SN 43 අසංඛත සංයුත්තය — dhammatalks.org
- AN 9.37 ආනන්ද සූත්‍රය — dhammatalks.org
- AN 10.6 සමාධි සූත්‍රය — dhammatalks.org
- AN 11.7 සඤ්ඤා සූත්‍රය — භික්ඛු බෝධි
- SN 48.10 — සමාධින්ද්‍රිය නිර්වචනය (උපුටා දැක්වීම)
ද්විතීයික (සංසන්දනය සඳහා): Ekaggatā — Wikipedia; Kammaṭṭhāna — Wikipedia; Dhammaratana, Guide Through the Visuddhimagga — BPS.